พลังงานและสิ่งแวดล้อม ทั่วโลก
ไทย

หม้อไอน้ำที่มักถูกมองข้าม: อ่านการใช้ชีวมวลไม้ผ่านความต้องการ “ความร้อน” ของสถานประกอบการ

ติดตามสถิติโลกเกี่ยวกับพลังงานและสิ่งแวดล้อม

หน้าแรก / บทความ

พลังงานไม่ได้มีเพียงไฟฟ้า

เมื่อกล่าวถึงการเปลี่ยนผ่านด้านพลังงาน ความสนใจมักมุ่งไปที่โรงไฟฟ้า โครงข่ายไฟฟ้า และการผลิตไฟฟ้าจากพลังงานหมุนเวียน แต่ในสถานประกอบการจำนวนมาก พลังงานยังถูกใช้เพื่อสร้างไอน้ำ น้ำร้อน และความร้อนสำหรับกระบวนการผลิตด้วย ความต้องการเหล่านี้ไม่จำเป็นต้องปรากฏอย่างชัดเจนในข้อมูลด้านไฟฟ้า

ข้อมูลของสำนักงานป่าไม้ญี่ปุ่นช่วยให้เห็นภาพอีกด้านหนึ่ง ในปี 2024 สถานประกอบการที่ใช้พลังงานจากชีวมวลไม้ทั่วประเทศญี่ปุ่นมีทั้งหมด 1,327 แห่ง ในจำนวนดังกล่าว มี 1,044 แห่งที่ครอบครองเฉพาะหม้อไอน้ำ ขณะที่สถานประกอบการในภาคการผลิตซึ่งใช้พลังงานจากชีวมวลไม้มี 453 แห่งในปี 2024

ตัวเลขเหล่านี้ชี้ให้เห็นว่า การทำความเข้าใจบทบาทของชีวมวลไม้ต้องมองให้ไกลกว่าปริมาณไฟฟ้าที่ผลิตได้ หม้อไอน้ำเป็นอุปกรณ์ที่เปลี่ยนเชื้อเพลิงเป็นความร้อนโดยตรง จึงสะท้อนการใช้พลังงานในพื้นที่ซึ่งเทคโนโลยีผลิตไฟฟ้าเพียงอย่างเดียวอาจอธิบายได้ไม่ครบถ้วน

ตัวเลขบอกอะไรเกี่ยวกับการใช้ความร้อน

ประเด็นจากข้อมูลค่าที่รายงานพร้อมช่วงเวลาสิ่งที่อ่านได้จากตัวเลข
สถานประกอบการที่ใช้พลังงานจากชีวมวลไม้ทั่วญี่ปุ่น1,327 แห่งในปี 2024การใช้ชีวมวลไม้เกิดขึ้นในระดับสถานประกอบการหลายรูปแบบ
สถานประกอบการที่มีเฉพาะหม้อไอน้ำ1,044 แห่งในปี 2024ความร้อนโดยตรงเป็นมิติสำคัญของการใช้ชีวมวลไม้
สถานประกอบการภาคการผลิตที่ใช้ชีวมวลไม้453 แห่งในปี 2024ชีวมวลไม้เชื่อมโยงกับกระบวนการผลิต ไม่ได้จำกัดอยู่ที่การผลิตไฟฟ้า
ปริมาณนำเข้าน้ำมันดิบของญี่ปุ่น147661066 กิโลลิตรในปี 2023ระบบพลังงานโดยรวมยังมีการไหลเข้าของเชื้อเพลิงเหลวในปริมาณมาก

อย่างไรก็ตาม ตารางนี้ไม่ควรถูกอ่านว่า ชีวมวลไม้ได้ทดแทนน้ำมันดิบตามสัดส่วนใดสัดส่วนหนึ่ง ข้อมูลทั้งสองชุดมีหน่วย ขอบเขต และวัตถุประสงค์ต่างกัน ตัวเลขการนำเข้าน้ำมันดิบในปี 2023 เป็นปริมาณเชื้อเพลิงระดับประเทศ ส่วนข้อมูลชีวมวลไม้ในปี 2024 เป็นจำนวนสถานประกอบการ ไม่ใช่ปริมาณพลังงานที่ผลิตหรือเชื้อเพลิงที่ใช้

สิ่งที่เปรียบเทียบได้จึงไม่ใช่ “ขนาดที่เท่ากัน” แต่เป็นลักษณะของระบบพลังงาน ด้านหนึ่งมีการนำเข้าเชื้อเพลิงปริมาณมาก อีกด้านหนึ่งมีการใช้ทรัพยากรชีวมวลผ่านอุปกรณ์กระจายตัวตามสถานประกอบการ การวางข้อมูลไว้ข้างกันช่วยเตือนว่า การเปลี่ยนแปลงด้านพลังงานต้องพิจารณาทั้งการจัดหาเชื้อเพลิงระดับประเทศและอุปกรณ์ที่ใช้พลังงาน ณ จุดใช้งาน

เหตุใดมุมมองนี้จึงสำคัญต่อผู้อ่านในไทย

สำหรับพื้นที่ที่มีโรงงาน ธุรกิจแปรรูปอาหาร อาคารบริการ หรือสถานประกอบการที่ต้องใช้น้ำร้อนและไอน้ำ คำถามสำคัญไม่ได้มีเพียงว่าไฟฟ้ามาจากแหล่งใด แต่ยังรวมถึงว่า “ความร้อนถูกสร้างขึ้นอย่างไร” ด้วย การอ่านข้อมูลโดยแยกไฟฟ้าออกจากความร้อนช่วยให้มองเห็นภาระพลังงานที่อาจถูกซ่อนอยู่หลังเครื่องจักรและกระบวนการประจำวัน

บทเรียนที่นำไปใช้ข้ามประเทศได้คือ ควรสำรวจอุปกรณ์ปลายทางควบคู่กับชนิดเชื้อเพลิง การนับสถานประกอบการที่มีหม้อไอน้ำช่วยบอกว่าการใช้ความร้อนกระจายอยู่ที่ใด ส่วนข้อมูลปริมาณเชื้อเพลิงหรือพลังงานจะช่วยบอกขนาดการใช้งาน หากมีเพียงข้อมูลด้านใดด้านหนึ่ง ก็ยังไม่เพียงพอสำหรับการประเมินประสิทธิภาพ ผลกระทบด้านสิ่งแวดล้อม หรือระดับการพึ่งพาเชื้อเพลิงแต่ละประเภท

สิ่งที่ตัวเลขชุดนี้ยังตอบไม่ได้

จำนวนสถานประกอบการในปี 2024 ไม่ได้บอกว่าหม้อไอน้ำแต่ละแห่งมีขนาดเท่าใด ใช้เชื้อเพลิงมากเพียงใด เดินเครื่องนานเท่าใด หรือผลิตความร้อนได้เท่าใด อีกทั้งยังไม่แสดงแหล่งที่มาของไม้ ระยะทางขนส่ง ประสิทธิภาพของอุปกรณ์ หรือการจัดการวัตถุดิบ

เช่นเดียวกัน การที่ภาคการผลิตมีสถานประกอบการใช้ชีวมวลไม้ 453 แห่งในปี 2024 ไม่ได้หมายความว่าภาคการผลิตทั้งหมดพึ่งพาชีวมวลไม้ในระดับเดียวกัน ตัวเลขนี้เป็นจำนวนสถานประกอบการที่อยู่ในขอบเขตการสำรวจ ไม่ใช่สัดส่วนของโรงงานทั้งหมด

ดังนั้น การใช้ข้อมูลอย่างรับผิดชอบควรเริ่มจากการแยกคำถามให้ชัดเจน หากต้องการรู้ว่าชีวมวลไม้แพร่หลายเพียงใด จำนวนสถานประกอบการเป็นข้อมูลที่มีประโยชน์ แต่หากต้องการรู้ว่าช่วยลดการใช้เชื้อเพลิงชนิดอื่นได้มากเพียงใด จำเป็นต้องมีข้อมูลปริมาณเชื้อเพลิง ปริมาณความร้อน และประสิทธิภาพเพิ่มเติม

จากสถิติสู่ภาพของระบบพลังงาน

ข้อมูลชุดนี้ทำให้เห็นว่า หม้อไอน้ำไม่ใช่เพียงรายละเอียดทางเทคนิคในโรงงาน แต่เป็นจุดเชื่อมระหว่างทรัพยากร เชื้อเพลิง และความต้องการความร้อน การสำรวจการเปลี่ยนผ่านด้านพลังงานจึงควรถามทั้งว่าแหล่งพลังงานอยู่ที่ใด และพลังงานนั้นถูกเปลี่ยนเป็นบริการแบบใด

สำหรับการอภิปรายเรื่องพลังงานและสิ่งแวดล้อมในประเทศต่าง ๆ มุมมองนี้ช่วยหลีกเลี่ยงการใช้ตัวเลขการผลิตไฟฟ้าเป็นตัวแทนของระบบทั้งหมด การให้ความสำคัญกับไอน้ำ น้ำร้อน และความร้อนในกระบวนการผลิต ทำให้มองเห็นพื้นที่การใช้พลังงานที่มักไม่อยู่ในหัวข้อข่าว แต่มีความเกี่ยวข้องโดยตรงกับการดำเนินงานของสถานประกอบการจำนวนมาก

出典